کانزای ئاسن (هێماتیت)
کانزای ئاسن یان هێماتیت (بە ئینگلیزی: Hematite) کانزایەکی ئۆکسیدی ئاسنە کە پێکهاتەی کیمیاییەکەی Fe₂O₃ە و وەک سەرەکیترین سەرچاوەی دەرهێنانی ئاسنی بازرگانی لە جیهاندا دادەنرێت.
پێناسە
هێماتیت یەکێکە لە کانزاکانی ئۆکسیدی ئاسن کە لە تێکەڵەی توخمی ئاسن و ئۆکسجین پێکدێت. ئەم کانزایە بە تایبەتی بەهۆی ڕێژەی بەرزی ئاسنەکەی (٦٩-٧٠٪) وەک گرنگترین سەرچاوەی سروشتی بۆ بەرهەمهێنانی ئاسنی پیشەسازی بەکاردێت. ناوی "هێماتیت" لە وشەی یۆنانی "haima" هاتووە کە واتای "خوێن" دەگەیەنێت، ئاماژە بە ڕەنگی سوور-قاوەییی تایبەتی ئەم کانزایە.
پێکهاتەی کیمیایی
پێکهاتەی کیمیاییەکەی هێماتیت بریتییە لە دووەم ئۆکسیدی ئاسن (Fe₂O₃). لە هێماتیتی پاکدا، نزیکەی ٧٠٪ی کێشەکە ئاسنە و ٣٠٪ی ماوە ئۆکسجینە. لە سروشتدا، هێماتیت بەزۆری بە شێوەی تێکەڵ دەبینرێت و لەگەڵ کانزا و ماددەکانی تردا دەردەکەوێت، بەتایبەتی لە کەڤرە نیشتووەکاندا.
تایبەتمەندییە فیزیاییەکان
هێماتیت بە چەندین ڕەنگ دەردەکەوێت، لە ڕەشەوە تا قاوەیی-سوور و سووری گەش. بەڵام تایبەتمەندییەکی جیاکەرەوەی ئەم کانزایە "ڕەنگی هێڵ"ەکەیەتی کە هەمیشە سوور-قاوەییە. ئەم تایبەتمەندییە بە کێشانی کانزاکە بەسەر ڕووی پلێتێکی ڕەقدا دەستنیشان دەکرێت و وەک پێوەرێکی جێی متمانە بۆ ناسینەوەی هێماتیت لە کانزاکانی تر بەکاردێت.
چڕی هێماتیت لە نێوان ٥ بۆ ٥.٣ گرام لە سانتیمەتری سێجا دەبێت. ڕەقی ئەم کانزایەش لەسەر پێوەری مۆسدا لە نێوان ٥ بۆ ٦.٥ دایە، کە وەک کانزایەکی مامناوەند-ڕەق دایدەنێت.
دروستبوون و پەخشبوون
هێماتیت لە ڕێگەی چەندین پرۆسەی جیۆلۆجییەوە دروست دەبێت: کریستاڵبوونی ماگما وەک کانزایەکی سەرەتایی، نیشتنەوە لە شلە ئاوگەرمالەکانەوە، گۆڕانکاری لە ڕێگەی کارلێکی ماگما لەگەڵ بەردەکانی دەوروبەر، و نیشتنەوەی نیشتووە لە ژینگەی دەریاییدا.
گرنگترین سەرچاوەکانی هێماتیت لە ژینگە نیشتووەکاندا دروست بووە. نزیکەی ٢.٤ ملیار ساڵ لەمەوبەر، بەکتریا فۆتۆسێنتێزیکەکان ئۆکسجینی ئازادیان بەرهەمهێنا کە لەگەڵ ئاسنی تواوەی ناو ئاوی دەریاکاندا کارلێکی کرد و هێماتیتی دروستکرد. ئەم کانزایە لە بنی دەریاکاندا جێگیر بوو و یەکەی بەردی دروستکرد کە ئەمڕۆ بە "بەردی ئاسنی بانددار" (Banded Iron Formation) ناسراوە.
پەخشبوون لەسەر زەوی
هێماتیت یەکێکە لە زۆرترین کانزاکانی سەر ڕووی زەوی و قووڵەکانی توێکڵی زەوی. گەردیلەکانی ئەم کانزایە جگە لە کانەکاندا لە پێکهاتەی خاکیشدا دەبینرێن و هۆکاری سەرەکی ڕەنگی سوور یان سوور-قاوەیی هەندێک لە خاکەکانە. هێماتیت تەنها لە زەویدا سنووردار نییە، بەڵکو لە مەریخیشدا بە ڕێژەیەکی بەرز دەبینرێت و هۆکاری سەرەکی ڕەنگی سووری ڕووی ئەم هەسارەیە.
گەورەترین سەرچاوەی هێماتیت لەسەر زەوی دەریاچەی سوپەریۆرە لە ئەمریکای باکوور کە ساڵانە نزیکەی ٧٥ ملیۆن تۆن بەردی هێماتیت لێی دەردەهێنرێت. وڵاتانی دیکەی سەرەکی بەرهەمهێنەر بریتین لە بەڕازیل، ئوسترالیا، باشووری ئەفریقا، چین، هیندستان، ڕووسیا و ئۆکرانیا.
بەکارهێنان
بەکارهێنانی سەرەکی هێماتیت بریتییە لە بەرهەمهێنانی ئاسن بۆ پیشەسازی. جگە لەوەش، ئەم کانزایە چەندین بەکارهێنانی تری هەیە:
لە توێژینەوەکانی خاکدا، هێماتیت وەک نیشاندەرێک بۆ دیاریکردنی چۆنیەتی دروستبوونی خاک بەکاردێت. بوونی هێماتیت لە پێکهاتەی خاکدا توانای بەپیتی زیاد دەکات، چونکە ئاسن سەرچاوەی ماددە خۆراکییە بچووکە پێویستەکانە بۆ گەشەکردنی ڕووەکەکان.
بەهۆی چڕییە بەرزەکەی، نرخە کەمەکەی، و توانای وەستاندنی تیشکی ئێکس، هێماتیت وەک قەڵغانی تیشک لە دەوری کەرەستەی تیشکدەری زانستی و پزیشکی بەکاردێت. هەروەها بۆ دروستکردنی بالاستی کەشتی و لە پرۆسێسکردنی خەڵوز و کانزاکاندا بەکاردەهێنرێت. تێکەڵکردنی تۆزی هێماتیت لەگەڵ ئاودا لە پۆلیشکردنی مس و کانزا نەرمەکانی تردا سوودی هەیە.
ناسینەوە
تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ناسینەوەی هێماتیت بریتین لە ڕەنگی هێڵی سوور-قاوەیی و هێزی کێشکردنی تایبەت (لە نێوان ٥ بۆ ٥.٣). لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ناسینەوەی کانزاکاندا، دەرکەوتن و تایبەتمەندییە فیزیاییەکان بەکاردەهێنرێن. بۆ ناسینەوەی وردتر، شێوازەکانی کانزازانی بە ڕووناکی و تاقیکردنەوە بە XRD بەکاردەهێنرێت.
جیاوازی لەگەڵ ماگنێتایت
هێماتیت و ماگنێتایت هەردووکیان کانزای گرنگی ئاسنن، بەڵام جیاوازییەکانیان هەیە. ماگنێتایت (Fe₃O₄) ڕێژەی ئاسنی بەرزتری هەیە (نزیکەی ٧٢٪) و ئاسانترە بۆ پرۆسێسکردن. بەڵام هێماتیت بەهۆی زۆری ڕێژەکەی لە سروشتدا، سەرچاوەی سەرەکی بەرهەمهێنانی ئاسنە. ماگنێتایت تایبەتمەندی مەگناتیسی بەهێزی هەیە، لە کاتێکدا هێماتیت تایبەتمەندی مەگناتیسی لاوازی هەیە یان هیچی نییە.
سەرچاوەکان لە کوردستان
لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پارێزگای سنە یەکێکە لە ناوەندە سەرەکییەکان لە بواری کانزای ئاسن. گرنگترین کانەکانی ئاسن لەم پارێزگایە بریتین لە: کانگای ئاسنی بیجاڕ کە یەدەگەکەی زیاتر لە ٤٠ ملیۆن تەنە، کانگای پۆلیمیتالی سەقز کە نزیکەی ٧٠٠ هەزار تۆن کانزای ئاسنی هێماتیتی تێدایە لەگەڵ توخمەکانی تری وەک مس، بلۆکی کانەکانی دیواندەرە کە یەدەگی نێوان ١٠ بۆ ٢٠ ملیۆن تۆن کانزای ئاسنی هەیە، و کانگای کالکێ لە دێگووڵان.
لە هەرێمی کوردستان، سەرەڕای توانای جیۆلۆجی، هیچ داتایەکی ورد لەسەر یەدەگی کانزای ئاسن لەبەردەستدا نییە. ناوچە شاخاوییەکانی دەوروبەری سلێمانی، هەولێر و هەڵەبجە پێکهاتەیەکی جیۆلۆجی گونجاویان هەیە بۆ بوونی کانزای ئاسن. بە پێی هەندێک سەرچاوە، کانزای ئاسن لە گوندی بناڤێ لە دهۆک، ناوچەی ئاسناوا لە سلێمانی، و ئاسنی جۆری ماگنێتایت لە پێنجوێن بوونی هەیە.
لە باکووری کوردستان، پارێزگاکانی دێرسیم، وان و هەکاری پشتێنەی جیۆلۆجی هاوشێوەی زاگرۆسیان هەیە کە ئەگەری بوونی سەرچاوەی ئاسنی لەخۆدەگرن. لە ڕۆژئاوای کوردستان، داتای جیۆلۆجی سەبارەت بە سەرچاوە ئاسنییەکان زۆر سنووردارە و تا ئێستا هیچ ڕاپۆرتێکی بەڵگەدار بڵاونەکراوەتەوە.
