بزوتنەوەى تاڵیبان

له‌لایه‌ن: محمد سمیع - به‌روار: 2019-06-11-18:09:00 - کۆدی بابەت: 126
بزوتنەوەى تاڵیبان

ناوه‌ڕۆك

ناساندنی بزوتنەوەى تالیبان


بزوتنەوەیەکى ئیسلامى چەکدارە وفەرمانرەوایەتى ناوچەیەکى فراوانى لەئەفغانستان کردوە لەماوەى ساڵانى 1996 تا سالى 2001، لەو ماوەیەدا لەچەندین شەڕ وپێکداداندا بەشدارى کردووە، پاش ئەوەى ئەفغانستان لەلایەن ئەمریکاوە داگیرکرا، دەستى دایە شەرى پارتیزانى، بەوەش چەندین گورزى وەشاندووە لە هاوپەیمانى ڕۆژئاوا، بەڵام لەگەل ئەوەشدا کۆشکى سپی بە " تیرۆریست" ناویان نابات.

دامەزراندن

 بزوتنەوەى تالیبان لەو خویندکارانە دروست بوو کە لە خویندنگا ئاینییەکاندا دەیانخوێند" تالیبان کۆى وشەى تەلەبەیە لە زاراوەى بشتۆنییەکان" لە ویلایەتى قەندەهارى باشورى ئەفغانستان لەسالى 1994 لەسەر دەستى مەلا  موحەمەد عومەر.

ئایدۆلۆجیاى تالیبان

تالیبان بزوتنەوەیەکى ئیسلامى سونییە ولەسەر مەزهەبی حەنەفین، زۆربەى ئەندامەکانى لە بەشتۆنییەکانن.

ئەم بزوتنەوەیە لەسەر زارى مەلا عەبدولمەنان نیازى وتەبێژى فەرمییەوە لەبەروارى 3 ى تشرینى دووەمى 1994 ڕایگەیاند کە خوازیارى گەرانەوەى ئارامى وئاسایش و سەقامگیرییە وهەولى کۆکردنەوەى سەرجەم چەکەکان دەدات لەتەواوى ناوچە جیاوازەکانى ولاتەوە، هەروەها هەوڵ دەدات لەپێناو لابردنى خاڵەکانى پارە وەرگرتن کە بۆتە هۆى ڕوتانەوەى هاوڵاتیان.

دواى ئەوەى کەژمارەیەکى زۆر لەویلایەتەکانى داگیرکرد لەسەر زارى مەلا موحەمەد عومەرەوە لە 4 ى نیسانى 1994 لەبەردەم بەردەم ژمارەیەک لەزانایان رایگەیاند کەدەیەوێت "حکومەتێکى ئیسلامى لەسەر شیوازى خەلافەتى راشیدى" دابمەزرینێت.

لەئامانجەکانى بزوتنەوەکە: ئیسلام ئاینى گەل وحکومەت بێت، شەریعەتى ئیسلامى سەرچاوەى یاسا بێت، پارێزگاریکردن لە ئەهلى زیممە وپەنابەران وپاریزگاریکردن لەسەر وماڵیان، چاککردنى پەیوەندییە سیاسییەکان لەگەڵ سەرجەم وڵاتانى ئیسلامى بەپێی شەریعەتى ئیسلامى، دامەزراندنى دەستەى فەرمانکردن بەچاکە وبەرگرتن لەخراپە لەهەموو ولاتدا.

ئاڕاستە

یەکەم شانەى بزوتنەوەکە لە ناوچەى " سەنجسار" لەشارى قەندەهار دروست بوو لە تەموزى 1994، لەتشرینى دووەمدا تەواوى شارەکە کەوتە دەست بزوتنەوەى تالیبان، زۆر بەزووى بزوتنەوەى تالیبان لەسەرجەم ویلایەتەکاندا بڵاوبویەوە، لە ئەیلولى 1996 کابولى پایتەختیان داگیرکرد دواى ئەوەى کە هێزەکانى حکومەت بەرەو باکور کشانەوە.


لە 25 ى ئایارى 1997 حکومەتى پاکستان دانى نا بە حکومەتەکەى تالیبان دواى ئەویش هەریەک لە سعودیە و میرنشینەکانى عەرەبی یەکگرتوو دانیان پیادا نا، لە سالى 2000 بزوتنەوەى تالیبان توانى 90% خاکى ئەفغانستان کۆنتڕۆڵ بکات.

 
لەدواى روداوەکانى 11 ى سێبتێمبەرى ساڵى 2001، وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا، ڕیکخراوى قاعیدە وبزوتنەوەى تالیبانى بە هۆکارى تیرۆر ناوبردن وبەئامانجى گرتن.

 
لە 22 ى ئەیلولى 2001 هەریەک لە سعودیە و میرنشینەکانى عەرەبی یەکگرتوو، لەئەنجامى فشارە نێودەوڵەتییەکان، دانپادانانەکانى خۆیان کشاندەوە وبەوەش تەنها پاکستان مایەوە کە دانى بە حکومەتەکەى تالیباندا نابوو.

 
لە تشرینى یەکەمى سالى 2001 ، وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا و هیزە هاوپەیمانەکان ئەفغانستانیان داگیر کرد، لەهەمانکاتدا هێزەکانى هاوپەیمانى باکور " بەرەى ئیسلامى نەتەوەیی بۆ ئازادى ئەفغانستان" لەڕیگاى هێرشى زەمینییەوە هێرشیان کرد وفەرمانرەوایەتى تالیبان کۆتایی پێهات.
 

لەو ڕۆژەوە بزوتنەوەى تالیبان چووە ناو شەڕیکى پارتیزانییەوە لەڕیگاى کوشتن وتەقاندنەوە بەتایبەتى لەکابولى پایتەخت کەبووە هۆى گەیاندنى زیانى زۆر بەهیزەکانى هاوپەیمانى، ولەڕاگەیاندراوێکدا هێزە هاوپەیمانەکان کوژرانى زیاتر لە 3000 سەربازیان پشتڕاست کردۆتەوە.


لەسالى 2010 ەوە لەلاى سەرکردەکان بڕوایەک گەشەى سەند کە شەر ناتوانیت کۆتایی بەکیشەکانى ئەفغانستان بهێنێت، بۆیە پیویستە بەدواى چارەسەرى سیاسییدا بگەڕێن، لە سالى 2012 گفتوگۆى ئاشتى دەستى پێکرد بەڵام بزوتنەوەى تالیبان لە ئازارى هەمان ساڵدا گفتوگۆکانى هەڵپەسارد.

هەوڵەکان بەردەوام بوون لەئاکامدا لەبەروارى 18 ى حوزەیرانى 2013 قەتەر ڕەزامەندى دەربڕى لەسەر کردنەوەى نوسینگەیەکى بزوتنەوەى تالیبان لەدەوحەى پایتەخت بەمەبەستى بەردەوام بوونى گفتوگۆکان و بۆ دۆزینەوەى ڕێگا چارەى ئاشتییانە بۆ چارەسەرى کێشەى ئەفغانستان، ولەم بارەوە سەرچاوەیەکى بەرپرس لەوەزارەتى دەرەوەى قەتەرى دەڵێت کە"ئەو نوسینگەیە نوسینگەیەکى سیاسی بزوتنەوەى تالیبانە لە دەوحە،  نەوەکو نوسینگەى سیاسی ئیمارەتى ئەفغانى ئیسلامى"، هەروەها واشنتۆن سەربارەت بەم هەنگاوە بەهەنگاوێکى گرنگى ئەژمارکرد بە ئاراستەى چارەسەرى کێشەکانى ئەفغانستان بەشیوەیەکى سیاسییانە.

هەریەک لە واشنتۆن وبزوتنەوەى تالیبان لەئایارى 2014 گەیشتنە ڕیککەوتنێک - بەنێوەندگیرى قەتەر - سەربارەت بەئازادکردنى سەربازێکى ئەمریکى کەماوەى پێنج ساڵ لەئەفغانستان لەلایەن هێزەکانى تالیبانەوە گیرابوو لەبەرامبەر ئازادکردنى پینج سەرکردەى بزوتنەوەکە لە گرتوخانەى گوانتانامۆ.

 
لە کۆتاییەکانى کانونى یەکەمى 2014 بزوتنەوەى تالیبان مانەوەى هێزە هاوپەیمانەکانى لەئەفغانستان پاش 13 ساڵ لەشەڕ بەشکستخواردوو وەسفکرد.


لە کانونى دووەمى 2015 کۆمارییەکان ناڕەزایەتى خۆیان دەربڕى سەبارەت بەئەژمارنەکردنى بزوتنەوەى تالیبان وەک گروپیکى تیرۆریستى

پاش کۆچى دواى مەلا عومەر، ئەنجومەنى شورا بەکۆى دەنگ لە 29 ى تەموزى 2015، مەلا ئەختەر مەنصوریان بە سەرۆکى بزوتنەوەکە دەستنیشان کرد.


سەرچاوەکان

673 بینین