سلێمانی

له‌لایه‌ن: بژار یوسوف - به‌روار: 2020-06-17-16:04:00 - کۆدی بابەت: 105
سلێمانی

ناوه‌ڕۆك

پێناسی سلێمانی

دووەم شاری باشووری کوردستانی داگیرکراوە لەلایەن عێراقەوە. لانکەی ڕۆشنبیران و تێکۆشەران بووە . یەکەم چاپخانە لەم شارەدا کەوتۆتە کار, زۆربەی شاعیر و نووسەر و ڕۆشنبیر و ھونەرمەند لەم شارەدا بوون و نموونەی زیندوێتی بوون. لە رِووی زانست و رِۆشنبیرییەوە, بە درێژايى مێژوو, مەڵبەندی  خوێندن و قوتابخانە جیاجیا ئەدەبیەکان بووە, بۆیە بە شاری ڕۆشنبیری دەناسرێت, لەم ساڵانەی دواییشدا حکومەتی ھەرێمی کوردستان, بە فەرمی, ناوی پایتەختی ڕۆشنبیری بەناوی شارەکەوە کرد. ھەروەھا ژنان ڕۆڵی دیار و بەرچاویان ھەبووە, نموونەی وەک "حەپسەخانی نەقیب" کە کەسایەتیەکی دیارو ناسراوی کوردە, بۆیە بە شاری جوانی و خۆشەویستیش ناسراوە.
یەکەمین زانکۆ لە شاری سلێمانی کرایەوە لە ساڵی 1968 . مەڵبەندی ھەڵگیرسانی چەندان شۆڕش و ڕاپەڕینیش بووە لە مێژووی کوردستاندا.  لە ساڵی 1922 تا 1924 شاری سلێمانی پایتەختی دەوڵەتە کوردییەکەی مەلیک مەحمود بووە . پێکھاتەی ئیسلام, جولەکە,‌ کلدانی، ئەرمەنی تێدا بووە.

 

ناوی سلێمانی

مێژووی دروستبوونی شاری سلێمانی دەگەڕێتەوە بۆ  سەردەمی میرنشینی بابان ،مەحمود پاشای بابان ساڵی (1781)ی زاینی بیری لەوەکردەوە ناوەندی بەڕێوەبردنی سیاسی لە قەڵاچوالانەوە بگوێزێتەوە بۆ شوێنێکی ديكه‌، بۆیە سەرای حکومەتی لە نزیک گوندی مەڵکەندی دروستکرد ، دواتر ئیبراھیم پاشای بابان لە ساڵی (1783)دا فەرمانڕەوایی ئیمارەتەکەی گرتە ئەستۆ و دەستیکرد بە دروستکردنی شاری سلێمانی تا لە ساڵی (1784)دا دروستکردنی شاری سلێمانی کۆتایی ھات ، لە ھەمان ساڵدا بابانییەکان پایتەختی ئیمارەتەکەیان گواستەوە سلێمانی. ئیبراھیم پاشا شارەکەی بە ناوی باوکییەوە، سلێمان پاشا، ناوناوە و بەردەرکی سەرای کردە ناوەندی بەڕێوەبردنی دەوڵەتەکە کە یەکێکە لە شوێنە مێژووییەکانی شاری سلێمانی و دەکەوێتە ناوەندی شارەکەوە.

 

ھەڵکەوتەی جوگرافی

دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی (34 – 36) پلە لەسەر ھێڵی کەمەر و ھێڵی درێژی (45 – 46) پلە لە ڕۆژھەڵاتی ھێڵی گرینویجی گۆی زەوییەوە ، واتە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای کیشوەری ئاسیا و ڕۆژھەڵاتی کوردستانی باشوورەوە. سلێمانی لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە بە زنجیرە شاخی ئەزمه‌ڕ (1700م)، گۆیژە (1525م) و قەیوان دەورە دراوە ، لە باشووریشەوە بە چیای بەرانان (1373م) و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە دەشتی شارەزوور دەستپێدەکات کە درێژییەکەی 45کم و پانییەکەی 15کم. لە ڕۆژئاواشەوە شاخی تاسڵوجە گەمارۆی داوە. شاری سلێمانی 853م یان 882 م لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.

 

کەشو ھەوا

پلەی گەرما لە ھاوینی 1820دا لە دوای نیوەڕۆدا, لە ڕۆژی 17ی تەموزدا (35) پلەی سەدی بووە ، بەڵام ئێستا ئاو و ھەواکەی گەرمترە و خۆی ئەدا لە 45 پلەی سەدی. لە زستاندا تێکڕا (3،5) پلەی سەدییە. بەڵام لە ناوچە شاخاوییەکان بە تایبەت دوای بەفربارین و لە چلەی زستاندا, چەند پلەیەک دێتە ژێر سفرەوە. ئاوو ھەواکەی بە دەریای ناوەڕاستەوە کاریگەرە و لە زستاندا سارد و باراناوییە و ھاوینیشی وشک و گەرم و بێبارانە ،

 

ڕووبەر

لە ساڵی 1955 پانی ڕووی شاری سلێمانی بە 3,404 کم2 خەمڵێنراوە.

17023 کیلۆمەتری چوارگۆشەیە بە سەرجەمی سنوورەکەیەوە.

 

دانیشتوان

10,000 کەس لە ساڵی 1820 واتا (26) ساڵ پاش دروستکردنی شارەکە ، خەمڵێنراوە.

1,917,936 کەس لە ساڵی 2013


سەرچاوەکان

652 بینین