چین

چین

له‌لایه‌ن: محەمەد ڕزگار - به‌روار: 2021-04-12-01:00:00 - کۆدی بابەت: 4405
چین

ناوه‌ڕۆك

وڵاتی چین

وڵاتی چین ( بە ئینگلیزی : China) ناوە فەرمییەكەی كۆماری چینی میلـلییە، یەكێكە لە وڵاتە زلهێزەكانی جیهان و خاوەنی زۆرترین ڕێژەی دانیشتوانە كە نزیك لە ملیار و نیوێك دەبن، وڵاتەكە دەكەوێتە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و حیزبی شیوعی چینی حكومەتی بەدەستە و بەڕێوەی دەبات بە تەنیا، چین لە 22 هەرێم و پێنج ناوچەی نامەركەزی و چوار ناوچەی مەركەزی پێكهاتووە، كە پەكین و تیانجین و شەنگەهای و چۆنگ كینگ ـن، هەروەها دوو ناوچەی دەرەكیش كە هۆنگ كۆنگ و ماكاو ـن، پایتەختی وڵاتەكەش پەكینە.

زانیاری گشتی

ناو كۆماری چینی میلـلی
پایتەخت پەكین
زمانی فەرمی مەندرینی
دانیشتوان 1 ملیار و 389 ملیۆن لە ساڵی 2019
شێوازی حوكم  كۆماری چینی ماركسی لینینی – بەڕێوبردنی خۆیی تاكڕەوی
سەرۆكی وڵات  شی جین بینگ
دامەزراندنی وڵات  1/10/1949
دراو یوان – CNY
ژمارەی تەلەفۆنی فریاكەوتن

 119 (فریاكەوتنی شارستانی)

110 (پۆلیس)

120 (فریاكەوتنی ئەمبۆڵانس)

كۆدی تەلەفۆنی وڵات  +86

 

زانیاری زەوی وڵاتەكە

ڕووبەڕی وڵاتەكە 9،6 ملیۆن كیلۆمەتری چوارگۆشەیە و چوارەم گەورەترین وڵاتی جیهانە، و جوگرافیاكەشی لە دارستان و دەشتایی جەنگەڵی و بیابان پێكهاتووە، جیاوازی كەشوهەوا و شێوازی ناوچەكانی لە سنوورەكانی سیبیریا و مەغۆلستان و ڕووسیاوە بە ناوچەی سەرمای وشك دەست پێدەكات بەرەو باشوور بە ناوچە شێدارەكانی دراوسێی ڤێتنام و میانمار كۆتایی دێت.

ناوچەكانی ڕۆژئاواشی ناهەموارە و بە زنجیرەچیاكانی هیمالایا وڵاتەكە لەگەڵ ئاسیای ناوەڕاست و هیندستان جیادەكاتەوە، بەشی ڕۆژهەڵاتی باشوور ناوچەیەكی نزماییە و دەگاتە كەنارەكانی دەریای باشووری چین و لە ڕۆژهەڵاتەكەشی دەگاتە دەریای چینی ڕۆژهەڵات كە بەمەش دەبێتە دراوسێی تایوان و ژاپۆن و ئۆقیانووسی هێمن.

شارستانییەتی چینی كۆن

شارستانییەتی چینی كۆن یەكێكە لە كۆنترین شارستانییەتەكانی جیهان، مێژووی وڵاتەكە شایەتی دەوڵەتەكانی (شانگ، ژۆ، هان، شین، جین، سویی، تانگ، سۆنگ، لیاوو، مینگ، چینگ، و كۆماری چین) بووە، كۆنترین شارستانییەتی چین شارستانیەتی شیا بووە كە 21 سەدە پێش زایین هەبوون، بەڵام كۆنترین حكومەتیان دەگەڕێتەوە بۆ 221 ساڵ پێش زایین بەناوی كین، هەمیشەش حكومەتداری بە شێوەی پشتاوپشت و پادشایی بووە تاوەكو ساڵی 1911 كە بە دەستی ڕابەری حیزبی میلـلی چین كۆمینتاگ لەناوبرا و كۆماری چین دامەزرا.

دوای كۆمینتاگ

چین لە نیوەی سەدەی بیست تووشی جەنگی ناوخۆ و داگیركاری ژاپۆنییەكان و جەنگی جیهانی دووەم بوویەوە، دواتریش كۆمۆنیستەكان لە 1/10/1949 بە سەركردایەتی ماو تسی تۆنگ حكومەتیان ڕووخاند و شۆڕشی كۆمۆنیستی چینیان بەرپاكرد و براوەبوون و كۆماری چینیان گۆڕی بۆ كۆماری چینی میلـلی.

ماو تسی تۆنگ سەرەتا پەیوەندی خۆی لەگەڵ تەواوی وڵاتەكانی جیهان بە كۆتا هێنا و جەختی لەسەر كاركردن لەسەر فیكری گەلەكەی كردەوە، ئەوكاتیش گەلی چین هەریەك و بیروڕایەكی تایبەتی هەبوو دەربارەی كۆمۆنیزم، هەروەها لەو ماوەیەشدا بەگژداچوونێكی سنووری حەوت مانگە لە نێوان یەكێتی سۆڤیەت و چین ڕوویدا بەبێ ڕاگەیاندنی جەنگ لە ساڵی 1969 هەتاوەكو كۆتایی سۆڤیەت بەردەوام بوو، ماو بە ویستی تاكڕەوی خۆی بەرنامەی ئابووری تایبەتی هەبوو بۆ چین كە ناسەركەوتوو بوون و كارەساتیان خولقاند و بوونە هۆی دروستبوونی برسیەتی و مردنی 14 بۆ 43 ملیۆن چینی، بەڵام لەدوای مەرگی ماو، ڕێبازی ماویزم كەم كەم بەرەو نەمان چوو و ئابووری چین لەسەر دەستی شیاوپینگ بەرەو ئابووریەكی كراوە هەنگاوی نا و لەوساوە چین بوو بە یەكێك لە وڵاتە زلهێزەكانی ئابووری جیهان لە هەموو بوارەكانی پێداویستی مرۆڤ.

دەسەڵاتی چین

چین ئێستا گەورەترین هەناردەكەر و دووەمین هاوردەكەری جیهانە و دووەمین ئابووری گەورەی جیهانیە لەو كەرەستانەی كە خاو نین لە ناوخۆی وڵات، ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان و ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی و ئۆپیك و هاوكاری شەنگەهای و گرووپی 20ـە، هەروەها خاوەنی چەكی ئەتۆمی و یەكێك لە باشترین سووپاكانی جیهانە و دووەمین گەورەترین بودجەی سەربازی تەرخانكراو لەدوای ئەمریكا چینە، و لە بواری ئابووریش دەیەوێ ڕێگای ئاوریشمی مێژوویی دووبارە دروست بكاتەوە و دەست بەسەر بازرگانی تەواوی ئاسیا و وڵاتانی دیكەش بگرێت.

سیاسەتی چین

سیاسەتی چین بەپێی یاسا كۆمۆنیستییەكان داڕێژراوە كە ڕووبەڕووی ڕەخنەیەكی زۆری دەكاتەوە هەمیشە، وڵاتێكی سیكۆلارە بەڵام ئازادی ئایین تێیدا بوونی نییە و ساڵانە خاوەن ئایینەكان بەتایبەت موسوڵمانان تووشی ئازارێكی زۆر دەبنەوە، و سانسۆرێكی زۆریش لەسەر خەڵكی هەیە لەلایەن حكومەتەوە و خەڵكی ناتوانن سوود لە ئینتەرنێتی جیهانی ببینن و لەجێی ئەوە ئینتەرنێتی میلـلی بەكاردێنن.

هەروەها ماڵپەڕی ویكیپیدیا لە چین فیلتەر كراوە و خەڵكی ناتوانن ئەو بابەتانەی پەیوەندی بە سیاسەتی خراپی چینەوە هەیە ببینن، دیپلۆماسیەتی چینیش زیاتر جەخت لەسەر ئابووری دەكاتەوە زۆرترین پەیوەندییەكانی ئابوورین و پەیوەندییەكی زۆر باشی لەگەڵ وڵاتانی دیكە نییە و بە سیاسەتی دەرەوەی دەوترێ (تەڵەی قەرز) كە مەبەست لێی ئەوەیە كاتێك چین قەرز بە وڵاتێك بدات لە نیەتی باش نییە و سوودی بۆ خۆی لێ وەردەگرێت.

زیندەوەرانی چین

ژینگەی چین خاوەنی ژمارەیەكی زۆر لە گیاندار و ڕووەكی جۆراوجۆرە، كە 6266 جۆر گیانداری جیاوازی تێدایە و 2404ـیان وشكاوەكی و 3862 جۆر ماسی تێدایە، كە زیاتر لە سەد جۆریان تەنیا لە چین هەن وەك :

  • پاندای گەورە
  • پڵنگی چینی
  • مەیمونی زێڕین
  • پەلەوەری گوێ قاوەیی
  • كرەینی سەر سوور
  • دۆلفینی ڕووباری سپی
  • تیمساحی ڕووباری یانگتسی

چین بە پاندای گەورە بەناوبانگە كە كێشەكەی دەگاتە 134 كیلۆ و لەسەر ڕووەكی خەیزەران (بامبۆ) دەژی، و تەنیا 1000 دانەی لێماوە و كە چین پارێزگارییان لێدەكات.

هەروەها زیاتر لە 32 هەزار جۆر ڕووەكی تێدایە و 3000 ڕووەكی پزیشكی تێدایە.

ڤایرۆس و چین

وڵاتی چین بەهۆی خواردنی هەمەجۆر تێیدا وەك خواردنی مشك و دووپشك و مار و پشیلە و سەگ و پەنگۆلین و شەمشەمەكوێرە و خواردنە سەیرەكانی دیكە بووەتە هۆی دروستبوونی چەند ڤایرۆسێكی كوشەندەی جیهانی وەك ڤایرۆسی سارس و كۆرۆنا كە ئەوەی دووەمیان گیانی زیاتر لە دوو ملیۆن و 900 هەزار مرۆڤی سەندەوە و زیاتر لە 150 ملیۆن كەسی لە تەواوی جیهانی تووش كرد.

شوێنەوارەكان

بەناوبانگترین شوێنەوارەكانی بریتیین لە دیواری مەزنی چین و سووپای قوڕین

ئاهەنگ و بۆنەكان

بە گشتی چوار بۆنەی سەرەكی هەن لە وڵاتی چین :

  • ڕۆژی سەری ساڵی نوێ
  • جەژنی بەهار
  • جەژنی كرێكاران : سێ ڕۆژی یەكەمی مانگی پێنج، و بەم بۆنەیەوە پشووە بۆ ماوەی یەك هەفتە.
  • جەژنی میلـلی : ڕۆژی یەكەمی مانگی ئۆكتۆبەر كە ئاهەنگی سەركەوتنی شۆڕشی شیوعی ساڵی 1949 و دامەزراندنی كۆماری چینی میلـلییە.


سەرچاوەکان

451 بینین