نەتەوە یەکگرتووەکان

نەتەوە یەکگرتووەکان

له‌لایه‌ن: محەمەد ڕزگار - به‌روار: 2021-01-24-20:02:00 - کۆدی بابەت: 1541
نەتەوە یەکگرتووەکان

ناوه‌ڕۆك

نەتەوە یەکگرتووەکان - أمم المتحدة - UN 

دەزگایەکی جیهانی گشتییە، پێک هاتووە لە نوێنەری وڵاتە سەربەخۆکان، هەرچەندە ناوی نەتەوە یەکگرتووەکانە، بەڵام وەک ڕاستی زیاتر دەوڵەتە یەکگرتووەکانە نەک نەتەوە، چونکە نوێنەری هەموو نەتەوەیەکی تیا نییە بەپێی ئاماری (القاموس السیاسی) نزیکەی (٣٠٠٠ - ٥٠٠٠) نەتەوە هەیە کە ژمارەیان لە ملیۆنێک زیاترن و زمانی تایبەتی خۆیان هەیە، کەچی نوێنەری وڵاتان ١٩١ ئەندامە، هەرچەندە هەموو دنیا دەوڵەتێکیشی تێدانیە لەوانە (سویسرا) تا ئێستا ئەندام نییە لێی، لەو ماوەیە دیسان ئەندامی نوێی بۆ زیاد بوو بە ئەندام لێی لە مانگی ٩/٢٠٠٢ بە ژمارەی (١٩١) یەمین ئەندام، هێشتا بوار هەیە زیاد بکا، زمانی ڕەسمی (ئینگلیزی، فەڕەنسی، ڕوسی، چینی) یە، بەڵام زیاتر ئیش بە زمانی ئینگلیزی و فەڕەنسی دەکرێ، بارەگاکەی لە نیویۆرکە بە پێی بەڵگەنامەیەکی دەستووری کە پێکهاتووە لە (١٩) بەش و ١١١ ماددە و دیباجەیەک کە نیازەکەی ئەو دەزگا دەردەخات لە بنچینە ئەخلاقی و ئاشتی و دادگەری و سەربەخۆیی گەلان، بەشەکانیش بریتییە لەو دەزگایانە (١-ئەنجومەنی گشی، ٢-ئەنجومەنی ئاسایش. ٣- ئەنجومەنی ڕاسپاردەی ئابووری. ٤- دادگای لاهای. ٦- سکرتاریەتی گشتی، ٧- ئاژانسە پسپۆڕەکانی تر ).

کار و فەرمانی بنچینەیی، ڕێکخستنی پەیوەندیەکانی نێودەوڵەتیە، ئاشتی هاریکاری و پابەندی بە یاسایی و ڕێکەوتنەکان و سەرهەڵنەدانی ناکۆکیەکان، دەتوانین بڵێین حکومەتێکی جیهانییە، هەڵبەتە ئەو فکرەیەش لە بنەچەدا لە جیهانیەتی پەیامەکان هاتووە، بەڵام وەک پەیڕەوی بەشەری لە کاتی پێویستیەکان و گەشەی کۆمەڵ دەیسەپێنێ، ئەوەش سەرەتایەکی ڕاستەوخۆی عەولەمەیە، پەیڕەوکردنی یاسای (هەڕەم)ە کە لە ژیان و سروش و گەردوون بەکارە، بۆیە بە پێی فراوانی گەشەی کۆمەڵ وەها دەزگایەکیش زیاتر پێویست دەبێ کە بناغەکەی لەوە دێ: (اذا کنتم ثلاثة فأمرو أحدکم) هەروەک لە چەمکی (سەرکردە) دیاریمان کرد، هەموو کۆمەڵە تاکێک لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا پێویستیان بە یاسا و جێبەجێ کردن و سزا و پاداشت تەرازوو پێوەرە هەیە لە لایەن دەزگایەکی سەرووتر، ڕەنگە کۆمەڵگەی پەرت و بڵاوی جاران کەمتر پێویستی بە دەزگایەکی وا باڵا هەبووبێت، بەڵام لە دوای گەشەی تەکنیک و پەیوەندی و سەربازی و ئابووری و بازرگانی، ... لە لایەک و لە لایەکی تر زیاتر گەشەی عەقڵی بەشەری ویژدانی مرۆڤایەتی و بەها باڵاکانی مرۆڤ کە یەکێک بووە لە ئامانجەکانی پەیامی ئاینی ... ئەوا بەرەبەرە پێویستی زیاتری هەمەلایەن بە دەزگایەکی جیهانی وا دەبێت لە بوارەکانی سیاسی، ئابووری زانستی، یاسایی، مرۆڤایەتی، ... ئیتر نۆرەی ڕێکخراوی جیهانی لە شێوەی ماڤی مرۆڤ پزیشکانی بێ سنوور، مافەکانی تری چین و توێژەکانی جیهان ...

مەرجەکانی بوون بە ئەندام

ئەو مەرجانە لە سەردەمی (عصبة الأمم) و دوایش لە (امم المتحدة) هەر لێک نزیک بوو، مەرجەکان لە پەرەگرافی (١)  مادەی (٤) و هەروەهاش لە مادەی (٥٢)ی میساقەکەش هاتبوو، بریتین لە:

١- بۆ هەموو دەوڵەتێکی ئاشتی پەروەر بە یەکسانی,
٢- بتوانێ پابەند بێت بە میساق و بڕیارە نێودەڵەتییەکان.
٣- پێویستە لە کۆی ١٠ ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایش (٩) لاگیر بێت بێجگە لە وڵاتە خاوەن ڤیتۆکانیش - لە عصبەی پێشوو ئەو مەرجە وا هاتبوو کە (٢.٣)ی ئەنجومەنی (عصبە) لاریان نەبێ.
٤- سەرەڕای ئەو مەرجە سەرەتاییانەی وەک: بوونی هەرێم و گەل و دەسەڵاتی سیاسی و سەروەری هەرێم و بوونی ئیرادی بوون بە دەوڵەت ...

ئەگەر بە وردی سەرنجە بدەینە مەرجی یەکەمی مادەی (٤) ی سەروو دەبینین باس لەوە دەکات هەر دەوڵەتێک دەتوانێ ببێتە ئەندام، ئەوەش گیروگرفتی یاسایی و بگرە ناکۆکی یاساییشی تێدایە چونکە باسی لە وەرگرتنی دەوڵەت دەکا نەک گەلێک یاخود دەسەڵاتێک، بەڵام دەڵێن مەبەست لێی هەر دەسەڵاتێک کە لەسەر خاکی خۆی مومارەسەی دەسەڵات بکا بە دەوڵەت حسابە، بەڵام هەمووش بەو لێکدانەوە قایل نین، کەچی بەردەوام ژمارەی ئەندام زیاد دەکا ئێستا دوائەندامی مۆنتینگرۆ بوو ژمارەی گەیشتە ١٩٢ کەواتە پێوەری ڕاستەقینە ئەوەیە:

أ- بە شان و باڵی خۆت هەڵبدەی.
ب- ئەو دەوڵەتەی داگیری کردووی بەپێی ویژدانی مرۆڤانە و بە یاساییانە ئازادت بکا.
ح- یان ڕاستی ئەوەیە هەردەمەکی وڵاتە زل هێزەکان ئیرادەیان لەسەر بێت دوو لەت بوون دەبێت.


سەرچاوەکان

754 بینین