جەنگی جیهانی دووەم

جەنگی جیهانی دووەم

له‌لایه‌ن: محەمەد ڕزگار - به‌روار: 2021-04-09-16:17:00 - کۆدی بابەت: 4324
جەنگی جیهانی دووەم

ناوه‌ڕۆك

جەنگی جیهانی دووەم

دووەم جەنگی گەورەی سەدەی بیست كە لە ئازاری 1938ـەوە دەستی پێكرد كاتێك هیتلەر وڵاتی نەمسای داگیركرد، دواتریش وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هاتە نێو جەنگەكەوە كاتێك ژاپۆن هێرشی كردە سەر بەندەرەكانی و زیانێكی زۆری پێ گەیاندن.

ماوەی شەش ساڵی خایاند و بۆ یەكەمین جار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا و لە جەنگدا چەكی ئەتۆمی بەكارهات و كۆتایی جەنگەكەش بە كوژرانی زیاتر لە 16 ملیۆن سەرباز كۆتایی هات.

هۆكاری هەڵگیرسانی جەنگ

زۆرترین هۆكارەكان بەهۆی وڵاتی ئەڵمانیای نازییەوە بوو كە هەوڵی داگیركارییەكی زۆری دا و چەند وڵاتێكی یەك لەدوای یەك داگیر كرد، بەڵام شارەزایان دەڵێن ئەمە بەشێكی كەمە هۆكارەكان بووە.

شارەزایان دەڵێن هۆكارێكیش بووە بۆ تەواوكردنی جەنگی جیهانی یەكەم و بۆ دووبارە داڕشتنەوەی سیاسەتی وڵاتان و ڕووبەر و خاكیان.

هەروەها بەڵێننامەی ڤێرسای ساڵی 1919 بۆ سزادانی ئەڵمانیا لە كە لە جەنگی جیهانی یەكەمدا شكستی هێنا كە بەهۆی بەڵێننامەكەوە %12ـی ڕووبەرەكەی و %12ـی دانیشتوان، و نزیكەی %15ـی بەرهەمی كشتوكاڵ و %10ـی بەرهەمی پیشەسازی و %74ـی كەرەستە خاوەكانی لەدەستدەدا.

هەروەها ناچاركرا بە قەرەبووكردنەوەی زیانەكانی جەنگی یەكەم و باری ئابووری و سەربازی بە شێوەیەكی تەواو سنوورداركرا كە وایكردبوو سووپای ئەڵمانیا لە 100 هەزار سەرباز زیاتر نەبێت.

دوابەدوای هاتنی نازییەكان بۆ بەرێوبردنی وڵات لە مانگی یەكی 1933 و دەركەوتنی ئەدۆڵف هیتلەر، هەروەها دەركەوتنی فاشییەكان لە ساڵی 1922 لە ئیتاڵیا و یەكگرتنیان پێكەوە بۆ دروستكردنی بەرەی وڵاتانی میحوەر یان وڵاتانی تەوەر - كە دواتر ژاپۆنیش هاتە نێو ئەم هاوپەیمانییەوە.

سەرەتای جەنگ

هیتلەر لە ساڵی 1938 وڵاتی نەمسا و چیكۆسلۆڤاكیای داگیركرد و دواتریش لە ساڵی 1939 وڵاتی پۆڵەندای داگیركرد و ئیتاڵیایشی ناچاركرد كە وڵاتی ئەلبانیا داگیربكات، هەر بۆیە وڵاتانی فەڕەنسا و بەریتانیا هاتنە ناو جەنگیان ڕاگەیاند.

دوای ئەمە جەنگ بە تەواوی دەستی پێكرد لە ئەوروپا و سووپای ئەڵمانیا لە تەواوی بەرەكانی جەنگ پێشكەوتووبوو بە سووپا زەبەلاح و كەرەستەكانیانەوە، لە ڕۆشتنە پێشەوە بەردەوام بوو و دواتریش فەڕەنسای داگیركرد و لە حوزەیرانی 1941ـیش هێرشی كردە یەكێتی سۆڤیەت و ئەمەش وایكرد بە تەواوی هێزەكانی بڵاوببنەوە بە دەوروبەری ئەڵمانیادا و هێزەكەی دابەش ببێت.

وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا نەهاتە نێو جەنگەكەوە و نەیدەویست خۆی تێوەبگلێنێت، بەڵام لەبەرئەوەی پێشتر ڕێگری لە بازرگانی پتڕۆڵی ژاپۆن و هاوردەكردنی ئاسن كردبوو بۆیان، ژاپۆن لە مانگی دوانزەی 1941 هێرشی كردە سەر بەندەری پێرڵ هاربەر لە زەریای هێمن لە دوورگەكانی هاوای، و بەمەش ئەمریكا بە ڕەسمی هاتە نێو جەنگەكەوە.

گرنگترین جەنگەكان

جەنگەكە شایەتی زۆر شەڕ و ڕووبەڕووبونەوی خوێناوی بوو كە كاریگەری گەورەی لەسەر مرۆڤایەتی دانا، وەك جەنگی (ستالینگراد، و میدوای، ئەلعەلەمەین و كەوتنی نۆرماندی و خستنە خوارەوەی دوو بۆمبی ئەتۆمی لە هێرۆشیما و ناكازاكی)

جەنگی ستالینگراد

بە یەكێك لە گەورەترین جەنگەكانی مێژوو دادەنرێ كە لە شاری ستالینگراد – دواتر ناونرا (فۆڵگۆگراد) – بوو و لە ئابی 1942 بۆ شووباتی 1943 بەردەوام بوو.

ئەڵمانیا بە هێزی ئاسمانی هێرشی كردە سەر شارەكە و دوای وێرانكردنی چووە نێو شارەكەوە و زۆرێك لە سووپای سووری سۆڤیەت لەوێدا كوژران، بەڵام لە كۆتاییدا ئەڵمانیا نەیتوانی بە تەواوی شارەكە بگرێت بەهۆی ڕووبەڕووبونەوەی هێزەكانی سووپای سوور لە بەشی ڕۆژئاوا لە سەر ڕووباری ڤۆڵڤا.

لە مانگی یانزەی 1942 بە هێرشێكی فراوان سۆڤیەت توانی 250 هەزار سەربازی هێزەكانی ئەڵمانیا دەستگیر بكات، هەروەها لەبەر نەبوونی پاڵپشتی بۆ هێزەكانی ئەڵمانیا و نەمانی كەرەستەیان و خۆبەدەستەوەدانی فەرماندە فرێدریك باوڵۆس لە 2ـی شوباتی 1943.

زیانە گیانییەكان لەم جەنگەدا گەیشتە نزیكەی ملیۆنێك كەس بەمەش بووە یەكێك لە خوێناویترین جەنگەكانی مێژوو.

جەنگی میدوای

لە مانگی حوزەیرانی 1942 دوای تێپەڕینی شەش مانگ بەسەر هێرشی ژاپۆنییەكان بۆ بەندەرەكەی ئەمریكا، هێزەكانی وڵاتە یەكگرتووەكان بە هێرش بۆ سەر دوورگەی میدوای ژاپۆنی زیانێكی زۆری گەیاند بە هێزە ژاپۆنییەكان.

شارەزای سەربازی جۆن كێیگان ناوی برد بە " باشترین و ناوازەترین لێدانی یەكلاكەرەوە لە مێژووی جەنگی دەریایی".

جەنگی ئەلعەلەمەین

لە تشرینی دووەمی 1942 لە خاكی میسڕ لە نێوان هێزەكانی ئەڵمانیا و ئیتاڵیا بە سەركردایەتی (ئێروین ڕۆمڵ) لە دژی بەریتانییەكان بە سەركردایەتی بێرنارد مۆنتگمری.

ئەم جەنگە یەكێك بوو لە گەورەترین جەنگی تانكەكان لە مێژوو، چونكە دوای چەندین سەركەوتنی یەك لە دوای یەكی هێزەكانی میحوەر و ئێروین ڕۆمڵ، بەریتانیا توانی هێزەكانیان بشكێنێت و ڕاویان بنێت، لێرەشەوە شكستەكانی وڵاتانی میحوەر دەستی پێكرد.

كەوتنی نۆرماندی

لە 6/6/1944 هێزەكانی هاوپەیمانان بە سەركردایەتی جەنەڕاڵ دوەیت ئایزنهاوەر هێرشی كردە سەر كەنارەكانی نۆرماندی لە باكووری فەڕەنسا، و لەوێ نزیكەی ملیۆن و نیوێك سەرباز نێردران كە زۆرینەیان ئەمریكی بوون، و لەگەڵ هێزەكانی بەریتانیا و كەنەدا و فەڕەنسا.

ئەم جەنگە بە گەورەترین ناردنی هێز هەژمار دەكرێت لە سەدەی بیست، هێزەكان توانییان ئەڵمانیا ببەزێنن بەڵام بە زیانێكی ئێجگار زۆر كە لە هەردوولا زیانی گیانی گەیشتە زیاتر لە 500 هەزار كوژراو و دیل و ونبوو و بریندار، هەروەها زیانی گیانی نزیكەی 25 هەزار هاوڵاتی مەدەنی.

زیانەكان
  سەرباز تانك فڕۆكە
ئەڵمانیا 288,695 بۆ 530,000 1500 2127
هاوپەیمانان 226,386 4000 4101

 

دوای شكستهێنانی ئەڵمانیا لەم جەنگە هێزەكانی هاوپەیمانان چوونە نێو خاكی ئەڵمانیا لە مانگی یەكی 1944 و دوای ئەمەش شۆڕشی ئیتاڵیا ڕوویدا و شۆڕشگێران سەرۆكی ئەوكاتی ئیتاڵیا كە هاوڕێی نزیكی هیتلەر بوو مۆسۆلۆنییان لەسێدارەدا و لە شاری میلانۆ هەڵیانواسی، دواتریش لە مانگی نیسانی 1945 هیتلەر خۆی كوشت و بەمەش ئەڵمانیا خۆی بەدەستەوەدا.

جەنگی ئەتۆمی

دوای خۆبەدەستەوەدانی ئەڵمانیا ژاپۆنییەكان بەردەوام بوون لەسەر جەنگ و جەنگ بە تەواوی كۆتایی نەهات، و دوای چەند ڕووبەڕووبونەوەیەك ئەمریكا بە خستنە خوارەوەی دوو بۆمبی ئەتۆمی لەسەر ژاپۆن، ژاپۆنی ناچاركرد خۆی بەدەستەوەبدات.

یەكەم بۆمبیان بە ناوی (كوڕی بچكۆلە) بۆ شاهیری هێرۆشیما نێردرا لە 6/8/1945 و تەقینەوەی بۆمبەكە 4،5 تەن دەبوو، لەگەڵ ئەوەی بۆمبەكە كەمێك هەڵەی كرد و 800 مەتر دووربوو لە شوێنی مەبەست، بەڵام دوای تەنیا یەك خولەك لە كەوتنە خوارەوەی 90 بۆ 160 هەزار كەسی مەدەنی لە شاری هێرۆشیما گیانی خۆیان لەدەستدا و 69 هەزار كەسیش برینداربوو.

دواتریش بۆمبی دووەم بەناوی "پیاوە قەڵەوەكە" لە شاری ناكازاكی خرایە خوارەوە لە 9/8/1945 كە بۆمبێكی پلۆتۆنیۆم بوو و لە ناوەڕاستی شارەكە كەوت و لە چركەیەكدا زیاتر لە 60 هەزار كەسی كوشت و 25 هەزار كەسی تووشی برینی بكوژ كرد.

دوای ئەمانەش ژاپۆن پەیماننامەی ئاشتی بەبێ مەرج لە 2/9/1945 واژوو كرد و دوای تەنیا سێ ڕۆژ لەم ڕووداوە ئاڵای ئەمریكا لە ژاپۆن هەڵكرا.

كارەساتی هۆڵۆكۆست

هۆڵۆكۆست بەو شاڵاوەی كوشتنی جوولەكەكان دەوترێت كە حیزبی نازی ئەنجامی دا و تێیدا شەش ملیۆن مرۆڤی بێتاوان كوژران و سوتێنران.

كلیك بكە بۆ خوێندنەوەی جینۆسایدی - هۆڵۆكۆست

 

وڵاتانی شەڕكەر

هاوپەیمانان وڵاتانی میحوەر
ئەمریكا لە ١٩٤١ بۆ ١٩٤٥ ئەڵمانیای نازی
بەریتانیا ئیتاڵیا
یەكێتی سۆڤیەت ١٩٤١ بۆ ١٩٤٥ ئیمپڕاتۆرییەتی ژاپۆن
فەڕەنسا ڕۆمانیا
چین - ١٩٣٧ بۆ ١٩٤٥ بولگاریا
پۆڵەندا - نیوزلەندا - كەنەدا - ئوستوڕالیا - نەرویج - دانیمارك - بەلجیكا - هۆڵەندا - یۆنان - یۆگۆسلاڤیا - بەڕازیل - مەكسیك - ئەسیوبیا - باشووری ئەفریقا - هیند مەجەر

 

زیانە گیانییەكان

وڵات

سەربازی

مەدەنی

كۆی گشتی

یەكێتی سۆڤیەت

8,668,000

16,900,000

25,568,000

چین

1,324,000

10,000,000

11,324,000

ئەڵمانیا

3,250,000

3,810,000

7,060,000

پۆڵەندا

850,000

6,000,000

6,850,000

ژاپۆن

1,506,000

300,000

1,806,000

یۆگۆسلاڤیا

300,000

1,400,000

1,700,000

فەڕەنسا

340,000

470,000

810,000

نەمسا

380,000

145,000

525,000

ئیتاڵیا

330,000

80,000

410,000

بەریتانیا

326,000

62,000

388,000

وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا

295,000

 

295,000


سەرچاوەکان

17205 بینین