هەرێمی کوردستان

هەرێمی کوردستان

له‌لایه‌ن: محەمەد ڕزگار - به‌روار: 2021-09-03-18:31:00 - کۆدی بابەت: 6493
هەرێمی کوردستان

ناوه‌ڕۆك

باشووری کوردستان

هەرێمی کوردستانی عێراق یان باشووری کوردستان، یەکێکە لە پارچەکانی کوردستانی گەورە و لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا هەرێمێکی کوردییە و دەکەوێتە باکووری وڵاتی عێراق لەچوارچێوەری دەستووری فیدراڵی، لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ ئێران (ڕۆژهەڵاتی کوردستان) و لە باکوورەوە لەگەڵ تورکیا (باکووری کوردستان) و لە ڕۆژئاوا لەگەڵ سوریا (ڕۆژئاوای کوردستان) هاوسنوورە، هەولێر پایتەختی هەرێمەکەیە بەڵام بەپێی یاسا کەرکوکە، ناوچەکە دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمی کوردستان و خاوەنی سەرۆک و سەرۆک وەزیران و هێزی ئاسایشی تایبەتە.

دروستکردنی هەرێمەکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٧٠ بەپێی ڕێککەوتننامەیەک لەگەڵ حکومەتی عێراق لەلایەن سەرکردایەتی کوردی ئەوکات دوای چەندین ساڵ لە جەنگ، بەڵام دواتر بەهۆی نسکۆی شۆڕش لە ١٩٧٥ و پەیماننامەی جەزائیر و دواتریش جەنگی ئێران و عێراق و شاڵاوی ئەنفالەوە ناوچەکە وێران کرا، لە ساڵی ١٩٩١ بە ڕاپەڕین توانی دەسەڵاتی بەعس لە ناوچەکە وەدەربخات، بەڵام دواتر کۆڕەوی کورد ڕوویدا و ملیۆنان کورد ئاوارەی سنوورەکان بوون، بەهۆی ئەوەشەوە ناوچەی دژەفڕین دروستکرا بۆ هەرێمی کوردستان بۆ پاراستنی لە دەستی بەعس.

لەدوای ٢٠٠٣ و داگیرکردنی عێراق، لە ٢٠٠٥ دەستوور دانرا و هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێک لە عێراق دیاریکرا، هەریەک لە زمانی کوردی و عەرەبی بوونە زمانی فەرمی وڵاتی عێراق.

لە رووی سیاسییەوە

هه‌رێمی كوردستانی عیراق بریتییه‌ له‌و به‌شه‌ كوردستانه‌ی كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێو سنوری ده‌وڵه‌تی عیراقه‌وه‌ كه‌ دوابه‌دوای جەنگی یه‌كه‌می جیهان دروست بوو، به‌پله‌ی یه‌كه‌م هه‌رێمێكی مرۆییه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی نیشتیمان یان خاكی كوردانه‌ و زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری دانیشتوانی كوردن، به‌ڵام له‌رووی فره‌نه‌ته‌وه‌یی و فره‌ئاینییه‌وه‌ له‌هه‌رێمه‌كانی دیكه‌ی عیراق جیایه‌. ئه‌و پارچه‌یه‌ی کوردستان که‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی کوردیدا به‌ باشووری کوردستان و له‌ڕووی دەستوری و یاساوە بە (هەرێـمی کوردستان) ناوی دێت، وەکو هەرێمێکی فیدرالی لە دەستوری نوێی عێراق دانی پێدانراوە.

سەرۆکی هەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانییە، و سەرۆکی حکوومەت مەسرور بارزانییە و سەرۆکی پەرلەمانی کوردستانیش ڕێواز فایەقە.

لەرووی یاسایی و ئیدارییەوە لە دوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی 1991 پەرلەمانی کوردستان هەڵبژێردراوە و هەموو پێکهاتە نەتەوەیی و ئاینییەکان تێیدا بەشدارن وەکو (کورد و تورکمان و ئاشوری کلدانی و ئێزیدی و کاکەیی و کریستیان و موسوڵمان)، یەکەمین سەرۆکی هەرێم ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە هەڵبژێردراوە کە مەسعوود بارزانی بوو.

هەرێمی کوردستان ناوچەیەکی فرەحیزبییە و هەریەک لە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان دەسەڵاتداری ناوچەکەن، جیا لەوان بزووتنەوەی گۆڕان و جوڵانەوەی نەوەی نوێ و کۆمەڵی دادگەری کوردستان و یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان پارتە سەرەکییەکانی هەرێمن.

چەندین جار ململانێی سیاسی توند لە ناوچەکە دروستبووە لە پێش و پاش دروستبوونی حکومەتەوە لە نێوان حیزبە چەکدارەکان، لەدوای ساڵی ١٩٩١ـشەوە شەڕی ناوخۆ لە ١٩٩٤ دروستبوو و هەتاوەکوو ساڵی ١٩٩٨ بەردەوام بوو، بەهۆیەوە هەرێمەکە دابەشکرا بەسەر دوو ناوچەی ئیداری جیاواز و پێیان دەوترا حکومەتی سلێمانی و حکومەتی هەولێر، لەدوای دروستبوونی حیزبەکانی دیکەشەوە چەندین جار تووشی شەڕ و ناخۆشی بوونەتەوە.

لە ڕووی مێژووییەوە

لە کۆنەوە هه‌رێمی کوردستان لەلایەن میرنشینەکانی سۆران و بابان و بادینان و ئەردەڵانەوە دەسەڵاتی سەربەخۆیی بۆ ماوەیەکی کاتی هەبووە، لەبەر کۆمەڵێک هۆکاری سیاسی و کۆمەڵایەتی و جوگرافی ئەم دەسەڵاتانەی کورد لەناوچوون.

لە کانوونی دووەمی 1918 شێخ مەحموودی حه‌فید داوای پاڵپشتی ئینگلیزی کردووە بۆ دامەزراندنی حکوومەتی کوردستانی باشوور، لە ماوەی 1919-1922 ئەم حکوومەتە ڕاگەیەندراوە، بەڵام دوای ئەوە لەناوبراوە.

بارزانییەکان لە ساڵی 1929 داوای سەربەخۆیی ناوچە کوردییەکانیان کرد و تا ئەوەی شۆڕش دژی دەسەڵاتی بەغدا دەستی پێکرد، دواتریش مستەفا بارزانی بۆ بەدیهێنانی ئاواتی گه‌وره‌ی دەوڵەتی کوردی لە ساڵی 1945 بۆ بەشداریکردن لە کۆماری کوردستان- لە مەهەباد دەچێتە رۆژهەڵاتی کوردستان و هاوکاری پێشەوا قازی محەمەد دەکات بۆ سەرخستن و بەردەوام بوونی کۆماری کورستان.  ئەمەش تاکو ساڵی 1946 درێژە دەکێشێت.

دوای خۆ دزینه‌وه‌ی حکوومه‌ته‌که‌ی عه‌بدولکه‌ریم قاسم له‌ به‌ڵێنه‌کانی به‌رامبه‌ر کورد و هه‌وڵدانی ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا بۆ چه‌وساندنه‌وه‌ی هه‌لی کورد، لە مانگی ئەیلول  1961 شۆڕشی کورد هه‌ڵگیرسایه‌وه‌، ئەو شۆڕشە میللییە کە تاکو ئازاری 1970 درێژەی کێشا، بە گەورەترین شۆڕشی چەکداری کوردستان دادەنرێت و لەئاکامیشدا شۆڕش توانی بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌وسای عێراق ناچار بکات بە ڕێککەوتنامەی ئاداری 1970 و بۆ یەکەمجار دان بە مافی ئۆتۆنۆمی بۆ کورد دابنرێت و (ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمیی کوردستان) راگه‌یه‌ندرا، ئەم بارودۆخەش تاکو ساڵی 1974 بەردەوامبوو، کاتێک ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا رێککه‌وتنی یازده‌ی ئاداریان پێشێل کرد و بێ گوێدانه‌ به‌ڵێنه‌کانیان به‌شێوه‌یه‌کی یه‌کلایه‌نه‌ سنووری ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمییان ده‌ستنیشان کرد و که‌رکووک به‌شێکی زۆری ناوچه‌ کوردنشینه‌کانی دیکه‌یان خسته‌ ده‌ره‌وه‌ی ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمی، جارێکی دیکه‌ شۆڕش دەستی پێکردەوە و ئەمجارە لە پیلانێکی نێودەوڵەتیدا لە ڕێگەی رێککەوتنی جەزائیر خیانەت لە کوردستان و گەلی کورد کرا و شۆڕشی ئه‌یلوول تووشی نسکۆ هات.

جارێکی دیکە لە ماوەیەکی کورتدا، پێچەوانەی پیلانەکانی داگیرکەرانی کوردستان شۆڕشی گولانی پێشکەوتنخواز لە 26مانگی ئایاری 1976دا دەستی پێکردەوە و پارتی دیموکراتی کوردستان و حیزبه‌ کوردستانییه‌کان له‌ خه‌بات به‌رده‌وام بوون، ساڵی ١٩٨٨ بەرەی کوردستانی پێکدێت و له‌ ڕاپەڕینی ئاداری 1991 کۆتایی بە دەسەڵاتی داگیرکاری بەعسییەکان لە بەشێکی ئه‌م پارچه‌یه‌ی کوردستان هێنرا.

جینۆساید

لە ماوەی جەنگی ئێران-عێراق، حکومەتی عێراق دەستی کرد بە چەندین کاری دڕندانە بەرامبەر گەلی کوردی باشوور و بە شاڵاوی ئەنفال و ئەنفالی بارزانییەکان و ڕاگواستن و بەعەرەبکردن و کیمیابارانکردنی شاری هەڵەبجە زیانێکی زۆری بە گەلی کورد گەیاند.

لە ٢٩/٣/١٩٨٧ هەتاوەکوو ٢٣/٤/١٩٨٩ هەڵمەتی شاڵاوی ئەنفال بەردەوام بوو کە بووە هۆی شەهیدکردنی ١٨٢ هەزار کەس، هەروەها ڕاگواستن و ئەنفالی ٨ هەزار بارزانی، و لە ١٦/٣/١٩٨٨ـش شاری هەڵەبجە دوای داگیرکردنی لەلایەن ئێرانەوە بە چەکی کیمیایی لەلایەن عێراقەوە هێرشی کرایە سەر و هەزاران شەهیدی لێکەوتەوە.

هەروەها لەو ماوەیەدا نزیک لە ٤٥٠٠ گوند و چەندین شارۆچکە و شار خاپوور کران.

جوگرافیا

هەرێمی کوردستان سەرجەم ناوچە و دەڤەرەکانی پارێزگاکانی هەولێر و سلێمانی و هەڵەبجە و دهۆک دەگرێتەوە، توێژینەوە مێژوویی و جوگرافییەکان لەسەر ئەوە رێککەوتوون کە بەرزاییەکانی حەمرین سنووری نێوان هه‌رێمی کوردستان و عێراق پێکدەهێنێت، هەرچەند تاکوو ئێستا سنوری جوگرافی ئەم بەشەی کوردستان کێشەی لەسەرە بەڵام بەپێی سەرچاوەکان ئەم سنورە له‌ ناوه‌ڕاستی عێراقه‌وه‌ له‌ باشووری رۆژهه‌ڵاتی شارۆچكه‌ی به‌دره‌ له‌ پارێزگای واست ده‌ست پێده‌كات به‌ره‌و باكوور تا پردی نه‌وت له‌ رۆژئاوای شارۆچكه‌ی مه‌نده‌لی هه‌ڵده‌كشێ، له‌ ته‌نیشت به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین تا فه‌تحه‌ ده‌ڕوات شان به‌شانی ڕووباری دیجله‌ سه‌رده‌كه‌وێت و له‌ باکووری شاری موسڵ به‌ره‌و باشووری رۆژئاوا باده‌داته‌وه‌ به‌ ئاراسته‌ی شارۆچكه‌ی حه‌زه‌ر پاشان به‌ره‌و رۆژئاوا به‌ ئاراسته‌ی سنووری عێراق-سوریا له‌ باكووری شارۆچكه‌ی به‌عاج، ڕووبه‌ری جوگرافی هه‌رێمی کوردستان 78736 كم2 كه‌ ده‌كاته‌ زیاتر له‌ 18% سه‌رجه‌می رووپێوی عێراق و ئه‌م دەڤەر و پارێزگایانە‌ ده‌گرێته‌وه‌:

  1. پارێزگاكانی (هه‌ولێر سلێمانی و دهۆك و كه‌ركوك).
  2. هه‌موو ناحیه‌ و قه‌زاكانی پارێزگای نه‌ینه‌وا جگه‌ له‌ قه‌زاكانی موسڵ و به‌عاج و حه‌زه‌ر.
  3. قه‌زاكانی خانه‌قین و مه‌نده‌لی و كفری جگه‌ له‌ ناحیه‌ی به‌له‌دروز له‌ پارێزگای دیاله‌.
  4. ناوه‌ندی قه‌زای به‌دره‌ له‌ پارێزگای واست، كوت.

که‌ش و هه‌واى هه‌رێمى كوردستان

تێكرای گه‌رمی مانگی كانوونی دووه‌م كه‌ساردترین مانگی ساڵه‌ له‌ هه‌رێمدا له‌نێوان (3.1) پله‌ی سه‌دیدایه‌ له‌وێستگه‌ی سه‌ڵاحه‌دین، (9.9 ) سه‌دیه‌ له‌خانه‌قین، به‌گشتی چه‌ند به‌ره‌و باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێم بڕۆین پله‌ی گه‌رمی داده‌به‌زێت له‌به‌رئه‌وه‌ی چه‌ند به‌ره‌وه‌ باكورو باكوری رۆژهه‌ڵات بچین زه‌وییه‌كه‌ به‌رزو بڵند ده‌بێت،‌ لایه‌كانی باكووری هه‌رێم ده‌كه‌ونه‌ ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌له‌كه‌مه‌ره‌ی زه‌وییه‌وه‌ دورترن كه‌ ده‌بێته‌ هۆی كورتی رۆژ له‌نیوه‌ی زستانی ساڵدا و كه‌مبوونه‌وه‌ی گۆشه‌ی تیشكی هه‌تاو كه‌وتن.

كه‌می لاربوونه‌وه‌ی گۆشه‌ی كه‌وتنی تیشكی هه‌تاو هه‌روه‌ها رۆژ درێژی و ساماڵ و تۆپه‌ڵی هه‌وایی كیشوه‌ری وشك كه ‌له‌هاویناندا هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌، یاریده‌ی به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌كانی گه‌رما ده‌ده‌ن له‌و وه‌رزه‌دا. تێكڕاكانی گه‌رمای مانگی ته‌مووز كه‌گه‌رمترین مانگی ساڵه‌ له‌هه‌رێمدا له‌ 30 پله‌ی سه‌دی پتره‌.

جیاوازییه‌كی زۆر له‌بڕی باران بارین له‌هه‌رێمدا هه‌یه‌ ناوه‌ندی بارانی ساڵانه‌ له‌هه‌رێمدا له‌نێوان 328 ملم دایه‌ له‌خانه‌قین و زیاتر له‌ 702ملم له‌ زاخۆ و له‌رواندز 969ملم و له‌ئاكرێ 1008 ملم و له‌پێنجوێن 1263 ملم، به‌گشتی له‌باره‌ی بڕی بارانی داباریو له‌هه‌رێمدا ده‌توانین بڵێین كه‌بارانی هه‌رێم تابه‌ره‌و باكورو باكوری رۆژهه‌ڵات بڕۆین پتر ده‌بێت، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر هۆكاری به‌رزی و نزمی له‌لایه‌ك گوزه‌ركردنی ژماره‌یه‌كی زۆرتر له‌ نه‌وراییه‌كانی كه‌ش وهه‌وا به‌ هه‌رێمدا جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ جۆری نه‌وراییه‌كانیش تا به‌ره‌و باكوور بڕۆین قوڵتر ده‌بن، له‌روی بارنه‌وه‌ ده‌توانین هه‌رێم بۆ دوو هه‌رێمی لاوه‌كی دابه‌ش بكه‌ین كه‌بریتیه‌ له‌:

  • هه‌رێمی بارانی مسۆگه‌ر

ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌شه‌كانی باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێمی كوردستانی عیراق ده‌گرێته‌وه‌و سنووره‌كانی باشوری له‌گه‌ڵ سنوری باشوری ناوچه‌ی شاخاوی له‌هه‌رێمدا ده‌ڕۆن ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌زۆری رێژه‌ی بارانه‌كه‌ی جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ناوه‌ندی ساڵانه‌ی باران 500ملم كه‌متر نییه‌، بۆیه‌ كشتوكاڵی زستانه‌ له‌م هه‌رێمه‌دا ساڵانه‌ ئه‌م هه‌رێمه‌ ده‌توانێت به‌ته‌واوی پشت به‌باران ببه‌ستێت.

  • هه‌رێمی بارانی نامسۆگه‌ر

ئه‌م هه‌رێمه‌ ناوچه‌ نیمچه‌ شاخاوییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌به‌رێژه‌ بارانی كه‌مه ‌(ساڵانه‌ له‌ 500ملم) كه‌متره‌، ئه‌م هه‌رێمه‌ لاوه‌كییه‌ دیسان به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌بڕی بارانی مانگانه‌و ساڵانه‌و وه‌رزانه‌ هه‌ڵبه‌زو دابه‌زێكی گه‌وره‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت به‌به‌راورد كردن له‌گه‌ڵ هه‌رێمی پێشوودا، بۆیه‌ كشتوكاڵی زستانه‌ی به‌تایبه‌تی له‌به‌شه‌كانی باشورو باشوری رۆژئاوادا ره‌نگه‌ روبه‌ڕوی هه‌ڕه‌شه‌ی وشكی ببێته‌وه‌.

له‌ روی ئاووهه‌واوه‌ هه‌رێمی كوردستان بۆ دوو هه‌رێم پۆلێن ده‌كرێت كه‌ ئه‌مانه‌ن:

  1. هه‌رێمی ئاوو هه‌وای ده‌ریای ناوه‌راست:

    ئه‌م جۆره‌ ئاووهه‌واییه‌ به‌شه‌كانی باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌و سنووری باشوری له‌گه‌ڵ سنوری باشوری ناوچه‌ی شاخاوی له‌ هه‌رێمدا ده‌ڕوات، ئه‌م هه‌رێمه‌ پتر له‌ 50 هه‌زار كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ی داگرتووه‌ له‌ رووی گه‌رمییه‌وه‌ به‌زستانی زۆر سارد و به‌ هاوینی فێنك ناسراوه‌، له‌رووی دابارینه‌وه‌ له‌نیوه‌ی زستانه‌ په‌ره‌ ده‌ستێنێ هاوینی وشكه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌رێمه‌ له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی تری عیراق به‌بارانتره‌، تێكڕای بارانی ساڵانه‌ی له‌ 500ملم دانابه‌زێت تا به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات و باكوورو باكووری رۆژهه‌ڵات برۆین باران زیاتر ده‌بێت بۆ ماوه‌ی چه‌ند رۆژێك ده‌بێته‌ هۆی پچرانی رێگای گواستنه‌وه‌ له‌نێوان شاره‌ جیاجیاكاندا.
     
  2. هه‌رێمی ئاوو هه‌وای نیمچه‌ وشك گه‌رمه‌سێری:

ئه‌و هه‌رێمه‌ به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی رووبه‌ری هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌ له‌رووی سیستمی باران بارینه‌وه‌ له‌هه‌رێمی پێشوو ده‌چێ (هاوینی ووشك و برینگ، زستانی به‌ باران) به‌ڵام لێی جیاوازه‌ له‌رووی كه‌م بارانییه‌وه‌ (ساڵانه‌ كه‌متر له‌ 500ملم و به‌رزی پله‌كانی گه‌رمی له‌هاویندا زستانی كه‌متر سارده‌ كه‌م جاری وا هه‌یه‌ به‌فری لێ بكه‌وێ).

ژمارەی دانیشتوانی هه‌رێمی کوردستان

بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵانی 1927-1987  بەمجۆرە بووە:

  • لەساڵی 1927  ژمارەی ئەم بەشەی کوردستان  613.347 کەس بووە
  • ساڵی 1935 رێژەکەی گەیشتۆتە 1.010.905کەس.
  • لە ساڵی 1947 گەیشتۆتە 1.383.378 کەس.
  • لە ساڵی 1957 ژمارەی دانیشتوانەکەی گەیشتۆتە  1.822.390کەس.
  • لە 1965 گەیشتۆتە  2.217.109که‌س.
  • بەپێی سەرژمێرییەکەی ساڵی1977ی گەیشتە 3.303.300 کەس.
  • لەساڵی 1987یش گەیشتە 4.386.697 کەس.
  • لە ساڵی ٢٠١٤ ژمارەیان گەیشتۆتە ٥,١٢٣,٠٠٠ ملیۆن کەس.

هەرچەندە ئەم ژمارەیە رێک و ورد نییە، گومان لە نادروستی ژمارە لەبەر کۆمەڵێک هۆکاری سیاسی و کۆمەڵایەتی دەکرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا نیشانی دەدات لە سەرجەم ئەو سەرژمێریانەی لە عێراق کراون، بەرەسمی ئەو ژمارانەی تۆمار کردووە و دەردەکەوێت دانیشتوانی هه‌رێمی کوردستان وەک ژمارەکانی سەرەوە ئاماژەی پێکردووە لە نیو سەدەی دوایدا 3 ملیۆن و 773 هەزار کەس زیادی کردووە، بە واتایەکی دیکە ژمارەی دانیشتوانی هه‌رێمی کوردستان لەنێوان ساڵانی 1927-1987  گەیشتۆتە 4 ملیۆن و 387 هەزار کەس. رێژەی زیادبوونی ساڵانە %3.8بووە.

لە ئەنجامی سیاسەتی درێژخایەنی رژێمە داگیرکەرەکانی کوردستان دیموگرافیا و پێکهاتەی کوردستان و رۆشنیریشی بەر جینۆساید کەوتووە. ئێستا تەنیا 35891 کیلۆمەتری لە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی هەرێمدایە و 51226 هەزار کیلۆمەتری کەوتۆتە ناوچە دابڕێندراوەکان واتە بەرێژەی %59 هه‌رێمی کوردستان لەدەرەوەی دەسەڵاتی (هەرێمی کوردستان)دایە. چوار پارێزگا و بیست ناحیە و ٧٤ قەزای هه‌رێمی کوردستان تاکو ئێستا لە کەوتۆتە ناوچە دابڕێندراوەکان. کە ئەمەشیان دەکاتە رێژەی%53.

ئابووری

ئابووری هه‌رێمی کوردستان پشت بە داھاتی نەوت و کشتوکاڵ ‌و گەشتیاری دەبەستێت. بەھۆی‌ سەقامگیریی هه‌رێمی کوردستان، لە رووی ئابوورییەوە لە ناوچەکانی تری‌ عێراق پێشکەوتووترە. پێش روخاندنی رژێمی سەدام حسێن، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان نزیکەی %13ی داھاتی پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراکی عێراقی وەردەگرت. ئاسایشی‌ خۆراکی هه‌رێمی کوردستان وای کرد کە زۆرینەی داھاتەکان لە پڕۆژەی‌ گەشەسەندندا سەرف بکرێن. بە کۆتاییھاتنی پڕۆگرامەکە لە کۆتایی 2003 دا، 4ملیار دۆلار لە داھاتی نەوت بە خۆراکی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بە خەرج نەکراوی مابووەوە.

دوا بەدوای رووخاندنی رژێمی سەدام حسێن ‌و ئه‌و زنجیرە توند‌وتیژییەی که‌ بەدوایداھات، سێ‌ پارێزگاکەی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی ھەرێمی کوردستان تەنھا سێ پارێزگای عێراقیی بوون کە سوپای ئەمریکی بە "ئارام" پۆلێنیان کردبوو. لە 2006 دا، یەکەم بیرە نەوت لە دوای ئازادکردنی عێراقەوە لە ھەرێمی کوردستان لەلایەن کۆمپانیایەکی وزەی نەرویجییەوە بەناوی "دی. ئێن. ئۆ" لێدرا، لە سەرەتادا وا دەرکەوت کە کێڵگە نەوتییەکە لانی کەم 100 ملیۆن بەرمیل نەوتی تێدا بێت‌و لە سەرەتای 2007 دا رۆژانە 5000 بەرمیل نەوتی لێ‌ دەربھێنرێت. سەقامگیرییەکەی ھەرێمی کوردستان بووەتە ھۆی‌ ئەوەی لە بەشەکانی تری عێراق پێشکەوتنی زیاتر بەخۆوە ببینێت. لە 2004داھاتی تاکەکەس لە ھەرێم بە رێژەی‌ %25 لە ناوچەکانی تری عێراق زیاتر بوو. دوو فڕۆکەخانەی نێودەڵەتی لە ھەولێر‌ و سلێمانی ھەیە کە بە گەشتی ئاسمانیی بەستراونەتەوە بە وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ‌و ئەوروپاوە.

دوای پرۆسەی ئازادی عێراق و دەستبەکاربوونی نێچیرڤان بارزانی وەکو سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیرانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان پرۆسەیەکی کراوە و فراوانی ئابووری و بازرگانی و بیناکردن و ئاوەدانکردنەوە و دروستکردنی متمانە بۆ سەرمایەدارانی کوردستان دەستی پێکرد، کە ئێستا کوردستان نەک هەر بەتەنیا بە ناوچەیەکی ئارام و گەشەسەندوو دادەنرێت، بەڵکو پێگه‌یه‌کی سیاسیی به‌رچاویشی هه‌یه‌ و ئەمریکا و چەندین وڵاتی عەرەبی و ئەوروپی کونسولخانەی خۆیان کردۆتەوە و بەسەدان کۆمپانیای بینای لە کوردستاندا خەریکی وەبەرهێنانن.

ئاڵا و سروودی نیشتیمانی

ئاڵای كوردستان

ئاڵاى كوردستان ئاڵاى كوردستانى فیدراڵه‌ و له‌ ته‌واوى ئه‌و ناوچانه‌ى له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتى حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستان دان، له‌ داموو ده‌زگا حكوومییه‌كان و ئۆرگانه‌ ڕسمییه‌كان بوونی هەیە.

شێوه‌کانی به‌کارهێنانی ئاڵا

  1. هه‌ڵواسینی به دارا، پێویسته خۆره‌که‌ی له هه‌ردوو ڕووه‌وه دیار بێت.
  2.  به‌رز کردنه‌وه‌ی له باری پانی، ڕه‌نگی سور له سه‌ره‌وه و ڕه‌نگی سه‌وز له خواره‌وه‌.
  3. به‌رز کردنه‌وه‌ی له باری درێژی، ڕه‌نگی سور له لای چه‌پ و ڕه‌نگی سه‌وز له لای ڕاست.
  4. له‌ یه‌خه‌دانی وه‌ک ڕۆزێت له سه‌ر سینگ، له لای چه‌پ له سه‌ر دڵ هه‌ڵ ئه‌گیرێت.
  5. له سه‌ر مێز دانانی، پێویسته به لای چه‌پدا بشکێته‌وه.

سروودی نیشتیمانی

سروودی ئه‌ی ره‌قیب كه‌ له‌لایه‌ن شاعیری گه‌وره‌ی كورد، پارێزه‌ر یونس ره‌ئووف ناسراو به‌ دڵدار له‌ ساڵی 1940 دانراوه‌، بووه‌ته‌ به‌شێك له‌ كولتوور و فه‌رهه‌نگی میلله‌تی كورد و جێگه‌یه‌كی پیرۆزی له‌ بزاڤی رزگاریخوازی كوردستان و دڵی جه‌ماوه‌ره‌كه‌یدا هه‌یه‌ و سیمبۆلی خه‌بات و به‌رخۆدانی گه‌له‌كه‌مانه‌ و ئاوێته‌ی بیر و ویژدانی هه‌موو چین و توێژێكی گه‌لی كوردستان بووه.‌

پەروەردە

لە ڕووی پەروەردە و فێرکردنەوە خاوەنی چەندین زانکۆیە لە شارە گەورەکان.

زانکۆ ساڵی دامەزراندن
زانکۆی سلێمانی ١٩٦٨
زانکۆی سەڵاحەدین ١٩٨١
زانکۆی دهۆک ١٩٩٢
زانکۆی زاخۆ ٢٠١٠
زانکۆی ڕاپەڕین ٢٠١٠
زانکۆی کۆیە ٢٠٠٣
زانکۆی گەرمیان ٢٠١٠
زانکۆی کوردستانی هەولێر ٢٠٠٦
زانکۆی ئەمریکی لە سلێمانی ٢٠٠٧
زانکۆی ئەمریکی دهۆک ٢٠١٤
زانکۆی پزیشکی هەولێر ٢٠٠٦
زانکۆی لوبنانی - فەڕەنسی ٢٠٠٧
زانکۆی جیهان ٢٠٠٩
زانکۆی کۆمار ٢٠١٢
زانکۆی ئیشک ٢٠٠٨
زانکۆی سۆران ٢٠٠٩
زانکۆی نەورۆز ٢٠٠٤
زانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی ٢٠٠٨
زانکۆی پۆلەتەکنیکی سلێمانی ١٩٩٦
زانکۆی هەڵەبجە ٢٠١٠

 


سەرچاوەکان

2280 بینین